جستجوي پيشرفته جستجو در وب
آينده پژوهي مشاغل

موضوع و مقوله آینده پژوهی بحث سهل و ممتنعی است. البته در این مجال اندک شاید به راحتی نشود تعریف و توصیفی جامع از آینده پژوهی بیان کرد. برای این کار بهتر است که ابتدا یک گذشته نگری بکنیم.

از زمان هبوط انسان بر زمین، انسان همیشه بر اساس اشتیاقی درونی و از طرفی به دلیل برخی نیازها، علاقمند به این بوده است که آینده خود را بشناسد و بر همین مبنا بوده که سیر در احوال کواکب و ثوابت و رمل و اسطرلاب و روش های مختلف پیش گویی، همیشه مورد توجه انسان بوده و حتی الان در عصر مدرن امروزی هم کم و بیش این روال ها جریان دارند.

گرچه باید به این موضوع هم توجه بکنیم که بسیاری از پیش گویی های قبلی یا حداقل برخی از آنها زمینه های علّی هم داشتند یعنی با کشف برخی روندها و زمینه های علّیِ رخدادها و حوادث سعی می کردند، آینده ها را کشف بکنند یا در واقع پیش بینی بکنند.

برای مثال از روی رنگ آب نیل تشخیص می دادند که سال آینده مثلاً سال پُر بارانی خواهد بود یا خیر و در واقعtrend extrapolation یا روند یابی، برون یابی روندها را انجام می دادند تا بتوانند آینده را بشناسند. بشر اعصار مختلفی را از سر گذرانده، این ها همه وابسته به این تعریف است. در خیلی از اعصار مثل دوره کشاورزی، انسان با یک سری موضوعات خاص و ثابتی سر و کار داشت. عوامل شگفتی سازی که برنامه های زندگی انسان را به هم می زدند بسیار اندک بودند. برنامه ریزی ها، برنامه ریزی های خطی بود که صدها سال از پدران به پسران منتقل می شد و مؤلفه های مؤثر بر زندگی انسان، برای مثال، داشت و کاشت و برداشت و طغیان موسمی فصل ها و مواردی از این دست بود که به راحتی قابل شناسایی بود. اما انسان بعد از پشت سر گذاشتن عصر کشاورزی، وارد عصر صنعتی می شود. مؤلفه ها و عوامل مؤثر بر زندگی بشر و عوامل موجب تغییر بیشتر شدند. رقابت ها در واقع در یک سطح Globalو جهانی معنا پیدا کرد. عوامل تولید زیاد شدند. منابع اولیه، رقابت، شرکت کنندگان، بازارها، مصرف کنندگان، قدرت خرید و صدها عامل دیگر در تصمیم گیری و برنامه ریزی مؤثر بود.

انسان آهسته آهسته پی برد که در این برهه برای برنامه ریزی نیازمند دانستن خیلی از اطلاعات و دانسته ها است و همین موضوع باعث شد که به دنبال سلسله روش ها و رویکردهایی برود که بتواند به گونه ای تمامی عوامل را بررسی بکند، ترازیابی بکند و به انسان قدرت تصمیم گیری و برنامه ریزی بدهد. می دانیم که برنامه ریزی یک عمل معطوف به آینده است و بر همین مبنا بود که انسان عصر صنعتی وارد دوره‌ای شد که جهش های شتابان فناورانه باعث ایجاد تغییر در زندگی، اجتماع، محیط زیست و غیره شد و انسان نگران از آینده خود و علاقمند به فهم و درک حوادثی که در آینده می آید، تا بتواند به صورت پیش دستانه اقدام بکند.

انسان، گذار بزرگ خود را از عصر صنعتی به عصر فراصنعتی شروع کرده، عصری که به آن، عصر دانش هم گفته می شود. جوامع دانش بنیان، اقتصاد دانش بنیان و هر ویژگی زندگی بشر با پسوند دانش معنا پیدا می کند و دانش بزرگ ترین مزیت رقابتی و سرمایه زادمان ها، جوامع و افراد در این رقابت شد. جهش های شتابان علم و فناوری در عرصه های مختلف هم باعث شد که انسان با پدیده ای به نام عدم قطعیت و ناپایداری روبرو شود که نماد و نمود اصلی آن در نظریه آشوب پیدا است. یعنی انسان در محیطی به شدت آشوبناک قرار دارد که دیگر آن برنامه ریزی های خطی و سنتی نمی تواند جواب بدهد. شما حتی اگر برنامه ریزی بکنید باز هم یک سری از عواقب و پیامدهای جانبی یا به قول امروزی ها side effect هایی وجود دارد که نمی توانید این ها را قشنگ تقسیم و تقریر بکنید.

تقریباً از دهه 40 میلادی، آینده پژوهی مدرن با توجه به احساس نیاز شدید انسان به دانستن از آینده و غلبه بر ناپایداری‌ها آرام آرام شکل گرفت. البته پیش آینده پژوهانی بودند که یا در ادبیات آرمان شهری یا در ادبیات ویران شهری، در داستان های علمی - تخیلی به یک شکلی نمود داشتند. آنها کسانی بودند که زمینه ساز حرکت بزرگ آینده پژوهی به عنوان یک دانش و یک discipline دانشگاهی شدند. اما آینده پژوهی در حقیقت زمانی اوج گرفت که در مؤسسه RAND (که وابسته به بخش دفاعی ایالات متحده آمریکا بود) و در مؤسسه تحقیقات پیشرفته دفاعی ایالات متحده، تلاش هایی به عنوان اولین اندیشگاه یا در واقع همان چیزی که امروز به آن تینک تَنک می گویند شکل گرفت. علت این امر هم، آن بود كه ایالات متحده تصور می‌کرد در رقابت های فناورانه از شوروی سوسیالیستی عقب مانده است. زمانی که اولین ماهواره را شوروی سابق به فضا فرستاد، آمریکایی ها گفتند ما دچار غفلت زدگی فناورانه شدیم و به خاطر همین مؤسسه ای را ایجاد کردند که هدف و برنامه آن جلوگیری از غفلت زدگی های فناورانه بود. این تلاش ها معطوف به آینده شد و در واقع اولین جوانه های آینده پژوهی در مؤسسه RAND که بعدها scope(قلمرو-وسعت)ی بزرگتر پیدا کرد، شکل گرفت. اما آینده پژوهی چیست و چه می گوید؟

من فکر می کردم لازم بود که یک گذری بر تاریخچه داشته باشیم، گرچه خیلی فشرده بود و خیلی از چیزها ناگفته ماند، من می خواهم یک تصویر و نمای کلی از گذشته آینده پژوهی داشته باشیم. آینده پژوهی دانشی است که می کوشد در درجه اول بر اساس یک سری رویکردهای اکتشافی یا در واقع معادل explorative آینده های مختلف، آینده های بدیل را کشف و شناسایی بکند، در این رویکرد هیچ هنجاری نیست یعنی شما به صورتpassive(منفعل) در انتظار این هستید که برخی از این آینده هایی را که پیش بینی کردید به وقوع بپیوندد. این یعنی فقط فهم این که آینده چه خواهد بود و رویکرد دیگر این است که آینده پژوهی می کوشد آینده را نه در قالب یک آینده مشخص، متعین و محتوم و قطعی و دترمینیستی، بلکه آینده‌ای بدیل بشناسد و یک قسمت هم آینده پژوهی normative یا هنجاری است که آینده پژوهی بعد از این که با آینده ها آشنا شد به آینده مطلوب فکر می کند یعنی در واقع، ساختن و معماری آینده ای که مطلوب ما است.

این رویکرد هنجاری است یعنی رفتار طلب می کند و از طرفی به شدت ارزشی است - ارزش بنیاد است - یعنی آینده مطلوب من با شما ممکن است بسیار متفاوت باشد و به خاطر همین در این جا موضوع ارزش ها بسیار مهم هستند. الان ایالات متحده، چشم انداز دارد، ما هم چشم انداز داریم، بعضی وقت ها ما می گوییم خوب، این ها در تضاد و تناقض با همدیگر هستند چون به هرحال مبنای برنامه‌ریزی آن‌ها بر اساس ارزش‌هایشان است. به نظر من سال های آینده عرصه جدال چشم اندازها است، چون این ها نقیضان هستند و این ها جمع و رفع‌شان امکان پذیر نیست. این دو مورد موضوعاتی بود که آینده پژوهی می خواهد به آن بپردازد. یکی شناسایی و کشف آینده و دیگری ساختن آینده مطلوب.

بسیاری از آینده پژوهان اعتقاد دارند که بهترین روش پیش بینی آینده، ساختن آن است. همان طور که برای مثال ما در آینده پژوهی های هنجاری و ترسیم آینده‌های مطلوب نمونه های بسیاری داریم. حضرت امام(ره) جایی می گفتند مثلاً حصر آبادان باید شکسته بشود. این نوعی از آینده پژوهی هنجاری است که آینده مطلوبی را ترسیم می کند که ما باید به دنبال آن باشیم. این یعنی پیش بینی آینده. یعنی در آینده، حصر آبادان شکسته خواهد شد. شما ابزارهای لازم را برای رسیدن به آن آینده به کار می بندید و اهداف و نیروها در این راستا قرار می گیرند.

آینده پژوهی این جا آینده ها را تقسیم بندی کرده است. قبل از آن باید به این تعریف و توصیف برسیم که رویکرد بشر به آینده سه نوع است، یک نوع آن است که ما به آن آینده‌شناسی می گوییم. آینده شناسی یعنی همان کاری که صرف نظر از درست یا غلط بودن آن بسیاری از پیش گویان آن را مطرح می‌کنند و در آیات و کُتب الهی هم آمده است. «غُلبت الروم فی عدن الارض»، از یک آینده قطعی و متعین صحبت می کند، روم شکست می خورد، دیگر نمی گوید اگر این اتفاق بیافتد چه می‌شود. این آینده شناسی است یعنی به ما یک آینده ای را می‌گوید که قطعی است. همان طور که مثلاً در مکاشفه یوحنا و یا سفر حَقوق است. این جا ما آینده شناسی داریم یعنی شناخت از نظر epistemologistic و معرفت شناسانه و اگر دقت کنیم این جا بحث، بحثِ شناخت است.

شکل دیگر آن آینده اندیشی است؛ یعنی نگرش و رویکرد به آینده؛ مثل یک نصیحت و اندرز پدرانه است که به شما می گوید مواظب آینده خود باش. گذشته ها گذشته و دیگر تغییری را برنمی تابد، حال روی خط زمان یک نقطه فرضی بسیار کوچک است که به محض این که از آن صحبت می کنیم به گذشته می پیوندد و تنها فرصتی که داریم که با آن و در آن زندگی بکنیم آینده است. پس در نتیجه آینده پژوهی یعنی معطوف ساختن نگاه فرد، جامعه و کشور به آینده. این جا هم هیچ هنجاری اتفاق نمی افتد.

این دو قسمی که عرض کردم نه آموزشی است و نه فراگرفتنی، بلکه فقط هشدار و یا انذار است. اما آن چیزی که ما از آن صحبت می کنیم، آینده پژوهی است یعنی در واقع معادل 

future studies و بعد هم می بینیم کهfuture یا آینده جمع بسته می شود. آینده پژوهی به صورت جمع است که البته پیش از این هم به آن futurologyمی گفتند که در واقعlogy پسوند «شناسی» است. اما بعدها به دلیل مباحث معرفت شناسانه با احتیاط بیشتری گفتند «آینده پژوهی»، كه به معنای پژوهیدن آینده است. در این جا ما روش، هنجار و رفتار داریم. یک روش و یک دانشِ کاملاً مشخصی که آنتولوژی دارد. یعنی در واقع جهان بینی دارد، epistemology یا معرفت شناسی دارد، knowledge دارد، مباحث متدی و متدلوژیک دارد و بر همین مبنا به دقت می شود که تعریفی از یک علم را برای آینده پژوهی به کار برد.

بر این مبنا می‌توان گفت که مقصود از آینده پژوهی، علم و دانشی است که سعی می‌کند آینده را در قالب برخی گزاره ها پیش بینی بکند و بعد بر اساس علائم و روش هایی آنها را بشناسد.

 

بازديدكنندگان اين صفحه: 4775 | بازديدكنندگان امروز: 41 | كل بازديدكنندگان: 432078 | بازديدكنندگان آنلاين: 6 | زمان بارگزاري صفحه: 0.2360 ثانيه